Güzide Hekimoğlu, Zey Kitap tarafından yayımlanan Zeynep Eşin’in Öykünün En Kısa Hâli - Yazma Teknikleri ve 30 Küçürek Öykü adlı eserini inceliyor.
Güzide Hekimoğlu, Zey Kitap tarafından yayımlanan Zeynep Eşin’in Öykünün En Kısa Hâli – Yazma Teknikleri ve 30 Küçürek Öykü adlı eserini inceliyor. Küçürek öykünün kuramsal temellerini, eksiltme ve yoğunluk ilişkisini, anlatı tekniklerini ve yazma pratiklerini değerlendiren Hekimoğlu, kitabın öykücülere ve editörlere sunduğu imkânları tartışıyor.
Zeynep Eşin’in Öykünün En Kısa Hâli kitabı, küçürek öykünün nasıl bir anlatı kurduğunu yazma sürecindeki kararlar üzerinden inceliyor. Çalışmanın çıkış noktası, kısalık ile yoğunluk arasındaki ayrım. Kısalık metnin hacmini gösterir. Yoğunluk ise seçilen ayrıntıların o hacimde kurduğu ilişkilerle ilgilidir. Eşin’in tür tanımında belirleyici olan, başlangıçla son arasında bir anlatı hareketinin kurulması. Bu hareket bir eylemde gerçekleşebileceği gibi okurun aynı ayrıntıya yeni bir anlam vermesiyle de ortaya çıkabilir.
Kitap, kısa öyküyle küçürek öykü arasındaki farkı, değişimin hangi ölçekte anlatıldığı üzerinden tartışıyor. Kısa öykü bir ilişkinin dönüşümünü birkaç karşılaşma boyunca geliştirebilir. Küçürek öykü çoğu zaman bu sürecin ağırlığını taşıyan bir ana ya da geride bıraktığı ize odaklanır. Şiirsel düzyazıyla sınırın tartışıldığı bölümdeyse ölçüt, imgenin anlatıda üstlendiği işlevdir. Bir görüntü, kendi başına güçlü bir izlenim bırakabilir. Bir eylemin ya da algı değişiminin parçası olduğunda öyküyü de ilerletir.
Eşin’in eksiltme ile “negatif alan” arasında yaptığı ayrım, kitabın okura nasıl bir rol verdiğini açıklıyor. Eksiltme, hangi bilginin dışarıda kalacağına ilişkin bir yazma kararı. Negatif alan ise o bilginin metinde bıraktığı izlerden doğuyor. Okur, anlatılan davranışların ve ayrıntıların birbirine nasıl bağlandığına bakarak sahnenin gerisindeki ilişkiyi kuruyor. Kitabın açıklık ölçüsü de burada belirginleşiyor. Okur birden çok yoruma ulaşabilir ve her yorumun dayanağını metinde arayabilir.
Yazma bölümlerinde bu yaklaşım, aynı sahnenin farklı sürümleri üzerinden sınanıyor. Bir örneğin ilk sürümü, adamın karısının gittiğini anladığını doğrudan bildirir. İkincisinde askıda yalnızca adamın montu kalmıştır. Sonuncusunda bu görüntüye adamın “Geldim” sözü eklenir. Gidiş hakkında verilen bilgi, yokluğa rağmen sürdürülen bir alışkanlığın içine yerleşir. Kitabın yeniden yazmayı yapı, bilgi dağılımı ve cümle ritmi için ayrı turlara ayırması bu açıdan yerinde. Sahnenin nereden başlayacağına karar vermekle bir cümlenin sesini düzeltmek, taslağı farklı düzeylerde okumayı gerektirir.
Son bölümdeki otuz kısa metin, kitaptaki tür tanımını yeniden tartışmaya açıyor. Kafka’nın kısa düzyazıları, Wilde’ın düzyazı şiirleri, Bierce ile Stevenson’ın fablları, Fénéon’un haberleri ve Renard’ın kısa parçaları aynı seçkide yer alıyor. Bierce’in “Aslan ile Diken”i, fablın beklenen ahlaki sonucunu tersine çevirirken Renard’ın “Kelebek”i, tek bir imgenin anlatı hareketine ne kadar yaklaşabileceğini düşündürüyor. Seçkinin kuramsal bölümlerle ilişkisi, bu iki metni aynı ölçütlerle okuduğumuzda ortaya çıkan farkta belirginleşiyor.
Türkçe küçürek öyküye ayrılan alan daha dar. Ferit Edgü, Necati Tosuner ve Sevim Burak kuramsal bölümde anılıyor. Seçki çeviri metinlerden oluştuğu için Türkçede yazılmış örnekleri ağırlıkla Eşin’in uygulama bölümlerinde görüyoruz.
Öykünün En Kısa Hâli’nin yazarlık ve editörlük açısından değeri, taslak üzerinde verilen kararları gerekçeleriyle tartışmaya açmasında. Bir cümle çıkarıldığında olay hâlâ anlaşılabilirken kişiler arasındaki gerilim zayıflayabilir. Kitabın önerdiği okuma, gerilimi taşıyan ayrıntıyı belirlemeye ve yapılan değişikliğin okur üzerindeki etkisini tartmaya imkân veriyor.
YORUM