Konya’da Yerel Basının Hikâyesi: “Konya’nın Kırk Gazetesi”

Konya’da Yerel Basının Hikâyesi: “Konya’nın Kırk Gazetesi”
Ahmet Şahin

Caner Arabacı’nın Konya’nın Kırk Gazetesi adlı eseri, Konya basın tarihinin gelişimini değerlendirmek, yerel gazeteciliğin tarihsel serüvenini kayıt altına almak ve Konya basın hafızasına katkı sunmak amacıyla kaleme alınmıştır. Eserin giriş bölümünde Arabacı, yerel basının karşı karşıya olduğu “yapısal” problemleri ele almakta; özellikle gazeteciliğin ekonomik özerkliği, kamu denetimi ve işlevi ve yerel basının toplumsal rolü gibi meseleleri tartışmaktadır. Bu yönüyle eser geçmişe dönük bir ‘kayıt altına alma’ faaliyeti niteliği taşımakla birlikte yerel basının güncel durumuna ilişkin değerlendirmeyi de içermektedir. Eser, Konya Kültür AŞ tarafından yayımlanan ve şehir kültürel mirasını farklı boyutlarıyla ele alan serinin Konya’nın Kırk Arkeolojik Mirası, Konya’nın Sazında Kırk Türkü, Konya’nın Kırk Efsanesi, Konya’nın Kırk Son Dönem Şehir İçi Hanı, Konya’nın Kırk Eğitim Yapısı, Konya’nın Kırk Höyüğü, Konya’nın Kırk Çarşı Pazarı, Konya’nın Kırk Çocuk Oyunu, Konya’nın Kırk Giyimi, Konya’nın Kırk Gezilecek Yeri, Konya’nın Kırk Tekkesi serinin bir parçasıdır.

Eser hedef kitle bakımından oldukça geniş bir kesime hitap etmektedir. Basın tarihi araştırmacıları, gazeteciler, akademisyenler ve yerel tarih alanında çalışanlar için önemli bir kaynak niteliğindedir. Aynı zamanda Konya’nın kültür tarihini tanımak isteyen genel okuyucuların da ilgisini çekebilecek bir eserdir. Özellikle çalışmada merkez ve ilçe gazetelerinin bir arada değerlendirilmesi, önemli bir alanı doldurmakla birlikte; Konya’da yalnızca merkezde güçlü bir gazeteciliğin olmadığını, ilçelerde de hatırı sayılır bir gazetecilik geleneğinin varlığını ortaya koymaktadır.

Türkiye’de yerel basın tarihi alanında yapılan çalışmalar her geçen gün artmaktadır. Özellikle belediyeler tarafından yayımlanan muhtelif eserler ve üniversitelerde hazırlanan lisansüstü tezler bu literatürü zenginleştirmektedir. Yerel gazetelerin, dergilerin ve basın faaliyetlerinin incelenmesi, yalnızca basın araştırmaları açısından değil; şehir tarihi ve kültür hayatının aktarılması ve anlaşılması bakımından önemlidir.

Arabacı, kronolojik bilgiler aktarmakla kalmayıp, yerel basın işlevi başta olmak üzere gazetecilik anlayışı, okuma kültürü, medya-ekonomi ilişkisi, medya-siyaset ilişkileri üzerine tarihsel ve belgesel bir yaklaşımı gözler önüne sermektedir. Yazar, Türkiye’deki yerel basını kamu yararını gözeten ve toplumsal denetim işlevini üstlenen bir kurum olarak gördüğünü vurgulamaktadır. Eser yazıldığı dönemin sosyal ve toplumsal değişimlerini barındırır. Yazarın, İnternet haberciliğiyle birlikte gazete okuma oranlarının düşmesi, yerel gazetelerin yaşadığı ekonomik zorluklar ve sektördeki yapısal değişimler, yazarın sıklıkla vurguladığı meseleler arasındadır. Eser bu yönüyle, yalnızca geçmişi aktaran bir çalışma olmaktan ziyade yerel basının dönüşümünü değerlendiren bir çalışmadır.

Kitap üç ana bölümden oluşmaktadır: Tarihî Gazeteler, Güncel Yayınlar ve İlçe Basını. Arabacı, yerel basının şehir hafızasının oluşmasında ve kamuoyunun bilgilendirilmesinde önemli rol oynadığını belirtmektedir. Gazetelerin yalnızca haber aktaran bir araç olmaktan ziyade, aynı zamanda kültürel kimliğin taşıyıcıları olduğunu vurgulamaktadır.  Eserin güçlü yanlarından birisi, çok sayıda gazete hakkında derli toplu bilgileri içermesidir. Özellikle ilçe gazetelerine yer vermesini çalışmanın özgün ve bütünlük açısından değerini arttırmaktadır. Bununla birlikte basın tarihi çalışmalarının en başlıca problemlerinden birisi olan arşiv eksiklikleri meselesi de bu çalışmada karşımıza çıkmaktadır.

Eser, Konya’nın basın geçmişini şehir tarihi ve kültürel miras bağlamında ele alıp değerlendirmesi bakımından önemlidir. Bununla birlikte, çalışmada gazetelerin siyasi görüşleri, editör kadrosu ve içeriği sistematik biçimde incelenmediğinden eser daha çok tanıtıcı ve bibliyografik bir özellik taşımaktadır.

Kaynak kullanımı bakımından eser, daha önceden yayımlanan Konya basın tarihi araştırmalarından, gazete koleksiyonlarından ve çeşitli arşiv belgelerinden yararlanmıştır. Ayrıca Mehmet Önder’in Konya Matbuatı Tarihi kitabı başta olmak üzere öncü çalışmalara yer vermiştir. Bu kaynak çeşitliliği literatürle kurduğu ilişkiyi göstermesi açısından önemlidir.

Eserin dili genel olarak akademik olmakla birlikte gereksiz terminolojik ifadelerden uzak ve akıcıdır. Yazar, gazetecilik ve basın tarihiyle alakalı kavramları açık bir şekilde kullanmakta; bu durum eserin hem akademi çevrelerine hem de genel okuyucu kitlesine hitap etmektedir. Arabacı, eserde yer yer eleştirel, yer yer ise gözlem ve hatıralarını aktarmaktadır. Özellikle yerel basının sorunlarının tartışıldığı bölümde kişisel değerlendirmelerine yer vermiştir. Tablo, istatistik ve grafik kullanımı oldukça sınırlıdır. Gazete sayıları, tirajlar ve yayın süreleri hakkında nicel verilere yer verilmemesi, dönemin matbuat hayatının ekonomik boyutunu ve kitlesel etkisinin okunmasını zorlaştırmaktadır.

Konya’nın Kırk Gazetesi, Konya basınını bütüncül biçimde ele alan önemli bir eserdir. Eserin en dikkat çekici yönü ise ilçe-merkez gazetelerinin birlikte ele alınmasıdır. Böylece yerel basının yalnızca merkezdeki büyük ve köklü gazeteler üzerinden okunamayacağı gösterilmektedir.  Arabacı’nın daha önceden Konya tarihi ve kültürü ile alakalı çalışmaları dikkate alındığında, bu eser yazarın şehir adına çalışmalarının doğal bir devamı niteliğindedir.

Gelecekte yapılacak çalışmalarda, eserde tanıtılan gazetelerin içerik analizlerine, yayın politikalarına, ideolojik yönelimleri, okuyucu profilleri ve şehir hayatına etkileri ayrıntılı biçimde yer verilebilir. Eser kırk gazetenin seçilmesi ilk bakışta metodolojik bir tercih olarak görülebilir ancak bu tercih Konya Kültür AŞ’nin “Kültür” serininin editöryal yaklaşımından kaynaklandığını düşünmek mümkündür. Bu bakımından kırk sayısı, bilimsel bir sınırlamadan daha çok yayın konsepti ile alakalıdır. Eserde gazetelerin seçim kriterleri daha ayrıntılı biçimde aktarılması, okuyucunun seçilen gazetelerin hangi gerekçelerle tercih edildiğinin açıklanması, çalışmanın kapsamının daha net kavranmasını sağlayabilirdi.

Konya’nın Kırk Gazetesi adlı eser, yerel basın araştırmalarının görünmeyen yönlerini ortaya çıkaran, Konya basının hafızasını kayıt altına alan ve araştırmacılar için önemli veriler sunan değerli bir çalışmadır.

Konya’nın Kırk Gazetesi, Caner Arabacı, Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, Konya,  2019, 270 sayfa.