Muhammet Erdevir, Engin Türkgeldi'nin öykü kitabı Orada Bir Yerde'ye dair yazdığı incelemeyle Daima Edebiyat'ta.
Masalsı Gerçek Gerçekçi Masal: Orada Bir Yerde
Muhammet Erdevir
Engin Türkgeldi’nin çeşitli dergilerde başlayan öykücülüğünün, ilk meyvesi e-kitap olarak yayımlanan Gölgeler Ordusu (2003) olsa da matbu kitap olarak Orada Bir Yerde (2017) onun edebiyat sahnesindeki görünürlüğünü pekiştirmiştir. Kitabı oluşturan öyküler anlatım tarzı ve yaslandığı imgeler bakımından 2000’lerden 2020’lere uzanan Türk öykücülüğünün yönelimlerini gözlemlemek için verimli bir zemin sunar. Postmodern anlatıların, masalsı ve alegorik ögelerin, tarihsel göndermelerin ve bireysel trajedilerin iç içe geçtiği bu öyküler, modern Türk edebiyatının yönelimleriyle bağlantılı bir şekilde okunabilir. Türkgeldi’nin anlatılarında saat kulesi, Kuzey Savaşı, çoban ya da köle gibi tekrar eden temalar, bir dekor olmanın ötesinde varoluşsal bir simgeselliğin taşıyıcılarıdır.

Orada Bir Yerde’de inşa edilen egzotik atmosfer, tarihsel gerçekliklerle iç içe geçirilmiş bir anlatı tarzı olarak postmodern edebiyatın temel stratejilerinden biri olan ironi ve parodiyle bağ kurar. Parçalı anlatı biçimi ve zaman-mekân sınırlarının belirsizleşmesi, tarih ile masal arasındaki geçirgenliği mümkün kılar. Bu açıdan Türkgeldi’nin öyküleri, metinlerarası göndermelerle kurulu çok katmanlı bir yapıyı temsil eder. Öte yandan bedenin köleleştirilmesi, sarayın grotesk düzeni ya da kutsalın yeniden inşası gibi temalar, felsefi antropolojinin temel meseleleriyle örtüşmektedir. Bu metinlerde insanın varoluşu, bedensel deneyimler ve iktidar ilişkileri üzerinden sınanır. Bunun yanı sıra kurban ritüelini çağrıştıran cinayet anlatısı, kahramanın yolculuğu, kutsal zamanın yeniden kurulması ve kolektif hafızanın işlevi mit ve ritüellerin somutlaştığı örneklerdir.

Engin Türkgeldi’nin Orada Bir Yerde’si, çağdaş Türk öykücülüğünde masalsı anlatı geleneğiyle modern anlatı kuramlarının sunduğu olanakları birleştiren dikkat çekici bir anlatıma sahiptir. Bu masalsı yapıyı Jung’un arketipleriyle birlikte düşündüğümüzde öykülerin yalnızca estetik bir anlatım çabası olmadığını, aynı zamanda insanlık deneyiminin kolektif bilinçdışında yer eden evrensel imgeleri yeniden ürettiğini saptayabiliriz.
Masalsı Anlatının Modern İşlevi
Masalsı anlatı, çoğu zaman tarihsel gerçekliği gölgeleyen, fantastik ve alegorik ögelerle örülü bir anlatım tarzı olarak görülür. Ancak Türkgeldi’nin öykülerinde masalsılık salt bir estetik tercih değildir; modernliğin kırılmalarını, felaketlerini ve bireysel trajedilerini yorumlayan bir anlatı aracı olarak kullanılmaktadır. “Saat Kulesinin Gölgesinde” adlı öyküde saat kulesi kasabanın kalbine hançer gibi saplanır. Masalsı bir felaket işareti olan bu kule, aslında modern zamanın kırılganlığını, tarihin insana yüklediği yıkıcı ağırlığı simgeler. Herkesin zamanı aynı saate bakarak ölçüyor oluşu, modern toplum yapısının merkeziyetçiliğini çağrıştırır. Toplum tek merkezden yönetilir, savaş emri tek merkezden çıkar, insanlar merkezden gelen bir emirle ölüme sürüklenir. Bir yandan tarihsel bir atmosfer sunulurken bir yandan böylesi modern bir göndermeye yaslanması bu öyküyü zenginleştirmiştir. Jung’un arketipleriyle bakıldığında bu kule, “Gölge” arketipinin dışavurumudur: insanın yüzleşmek istemediği, bastırdığı yıkıcı güçlerin kolektif bir simgesi. Masalda kule nasıl felaket sembolüne dönüşüyorsa bilinçdışındaki gölge de insanın felaketini hazırlar. Masalsı anlatı burada bir kaçış değil, tam tersine, toplumsal hafızanın yıkıcı deneyimlerini görünür kılma aracıdır. Modern edebiyatın önemli tartışmalarından biri olan “felaketin temsil edilebilirliği” meselesi, Türkgeldi’nin masalsı öykülerinde yeniden ele alınır. Saat kulesi, savaş ve ölüm gibi kolektif yıkımları temsil eden imgeler, anlatının süzgecinden geçerek alegorik bir dile dönüşür. Bu anlamda masalsı anlatı, modern edebiyatın tarihsel ve politik meseleleri işleme biçimini zenginleştiren işlevsel bir araçtır.
Çağrıcı ve Kurtarıcı Olarak “Çoban”
“Peygamber” ve “Kutsal” öykülerinde masalsı dil, bir çobanın peygamberane ya da kahramanca konumlara yükselişi üzerinden kurulur. Jung’un “Kahraman” arketipi, bilinçdışının karanlığından yükselip ışığa doğru yol alan, dönüşüm ve kurtuluşu temsil eden figürdür. Çoban, sıradan bir yaşam süren, toplumdan uzak bir figürken, karşılaştığı “misafir” ile birlikte bir dönüşüm sürecine girer. Ziyaretçi tarafından ona aktarılan kutsal ilhamlar, çobanın kendi varoluşunu yeniden kurmasına vesile olur. Burada çoban, kendini yalıtarak kabuğuna çekilmiş “Masum” arketipinden “Kahraman” arketipine doğru bir geçiş yaşar.
“Kutsal” öyküsünde ise çoban figürü aynı zamanda tahtın gayrimeşru varisi olarak kolektif kurtuluşun umudu haline gelir. Gayrımeşru çocuk figürü, Jung’un “Yetim” arketipiyle örtüşür: toplumsal düzenin dışında bırakılmış, ama tam da bu dışlanmışlığı sayesinde kurtarıcı konumuna yükselmiş bir kahraman. Taç giyme töreni, Jung’un “Bireyleşme” süreciyle bağlantılıdır: Birey, kolektif akıl ve beklentilerin temsilcisi haline gelir, bilinç ile bilinçdışı arasındaki bütünleşmeyi simgeler. Çobanın gayrimeşru kökeni, taşıdığı “asil” kan sayesinde kurtuluş müjdesine dönüşür.
Köleliğin Beden Politikaları ve Sarayın Grotesk Düzeni
“Mükemmel Bir Gülüş” öyküsünde Efendi’nin sağlığı için kölenin dişlerinin sökülmesi üzerinden kurgulanan anlatı, modern edebiyatın beden ve iktidar ilişkilerine dair tartışmaları görünür kılar. Foucault’nun disiplin toplumu kuramında olduğu gibi, beden burada iktidarın mutlak tasarrufuna açılmıştır. Kölenin bedeni, yalnızca bir hizmet aracına değil, aynı zamanda efendinin sembolik varlığını güçlendiren bir “parça”ya dönüştürülür. Efendinin beyaz gülüşü, kölelerin sökülmüş dişlerinden doğar; bu, kurban arketipinin modern bir alegorisidir. Kurban, Jung’un tasvir ettiği gibi, bireysel bir varlığın bütünün bekası için feda edilmesidir. Bu feda iradi değildir; kolektif düzen, bireyin iradesini siler ve onun bedenini parçalayıp kutsallaştırır.
“Cüceler Sarayı” öyküsü, eğlence ile şiddet arasındaki sınırların bulanıklaştığı bir grotesk düzeni açığa çıkarır. Bakhtin’in karnavalesk kavramı hatırlansa da burada karnavalın özgürleştirici işlevi değil, iktidarın tahakküm mekanizmasına eklemlenmiş hali söz konusudur. Soytarı arketipi, Jung’un belirttiği üzere hakikati alay yoluyla açığa çıkaran bir işleve sahiptir. Fakat Türkgeldi’nin öyküsünde soytarı, sarayın entrikaları içinde yalnızca bir araç, bir oyuncaktır. Saray eğlencesi, bastırılmış şiddetin ve politik oyunların maskesi olur. Grotesk, çoğu zaman düzenin çelişkilerini açığa çıkaran bir estetik strateji olarak yorumlanır. Türkgeldi bu stratejiyi, iktidarın karanlık yüzünü masalsı bir atmosferle yansıtarak kullanır; cücenin hem babası hem de baba eliyle satıldığı efendisi tarafından feda edilebilirliği, iktidar ilişkilerinin umursamazlığını ortaya koyar.
Tekrarlayan İmge ve Ritüellerin Kolektifliği
“İlk Görüşte Ölüm” öyküsü, masalsı bir kural etrafında şekillenir: herkes hayatında bir kez cezasız birini öldürme hakkına sahiptir. Bu yasa, kolektif bilinçdışındaki en eski ritüellerden biri olan “Kurban Etme” geleneğini yansıtır. Jung’un yorumuna göre bu tür ritüeller, bireyin gölge yönüyle yüzleşmesini sağlar. Kahramanın karısını, güzelliğini yok etmek amacıyla öldürmesi, estetik karşısında duyulan hayranşlığın yıkıcı boyutunu açığa çıkarır. Burada “Gölge” arketipi belirginleşir: insan, içindeki yok edici dürtülerle yüzleşmek zorundadır. Gölgeyi bastırmak mümkün değildir; o, güzelliği yok etme arzusunda ve ölümün/öldürmenin cazibesinde kendini açığa çıkarır.
Saat kulesi ve Kuzey Savaşı, kitaptaki birçok öyküde tekrar eden motifler olarak dikkat çekmektedir. Jung’a göre de arketipler kolektif bilinçdışının tekrar eden imgeleridir. Türkgeldi’nin masalsı anlatısı da bu imgeler etrafında bir bütünlük kazanır. Saat kulesi, felaketi imleyen bir “ölüm saati”dir; zamanın kırılganlığını, tarihin kesintiye uğramışlığını simgeler. Kuzey Savaşı ise kolektif bilinçdışında sürekli yeniden üretilen kaybın karşılığıdır: topluluk, felaket deneyimini sürekli tekrar ederek hafızasını diri tutar. Savaşlar, kayıplar ve düşmanlar insan topluluklarını toplum haline getiren birer harç işlevi görür. Ortak korku ortak hikâye yaratır.
Türkgeldi’nin Orada Bir Yerde’si masalsı, büyülü, egzotik anlatı arayışlarının modern edebiyat içindeki işlevini gözler önüne serer. Masalsı atmosfer modern dünyanın şiddetini, kayıplarını ve kurtuluş umutlarını dile getiren bir araç olur. İnsanın çelişkileri bu masalsı yapı içinde canlanır: çoban kahraman olur, köle kurbana dönüşür, soytarı trajedinin maskesi haline gelir, gölge güzelliği ortadan kaldırma dürtüsünde açığa çıkar. Dolayısıyla Orada Bir Yerde, hem masalsı anlatının modern edebiyattaki önemini yeniden hatırlatır hem de Jung’un kolektif bilinçdışına dair kuramlarını somutlaştıran bir öykü evreni kurar.



YORUM