Sözün Ötesinde Edebiyat Söyleşileri | Ebuzer Kalender

Yaşadığınız şehir, çocukluğunuzun geçtiği coğrafya veya kültürel çevreniz yazarlığınızı hangi yönlerden biçimlendirdi?

Çocukluğum yedi kardeşin en küçüğü olarak taşrada, mahalle kültürünün tam ortasında geçti.  Mahalle aralarında oynadığımız çelik çomak, bilye, futbol ya da saklambaç gibi kolektif oyunlar çocukluğumun en renkli anlarındandı. Dört erkek kardeş olarak beraber büyümenin getirdiği heyecan, hareket ve rekabet de bu dünyayı güzel kılan diğer unsurlardı. Gaz lambasının aydınlattığı kıl çadırlar, çoban köpekleri, eşek anırmaları, yerden biten su kaynakları, koyun yünü kokusu, dağların serinliği ve çan sesleri ise yazları yaylalardan aklımda kalanlar…

Çocukken gerçekle hayalin birbirine karıştığı masalları, menkıbeleri, cin ve şeytan hikâyelerini gündelik hayatımızın doğal bir parçasıymış gibi büyüklerimizden ağzı açık dinlerdik. Böylece taşrada hayatın kendi içinde ne kadar tuhaf, çelişkili, keyifli ve zaman zaman komik olabileceğini erken yaşlarda tecrübe etme fırsatım oldu. Doğu kültürünün eşsiz zenginliğini de unutmamak gerekir. Bunların yazdıklarıma ne ölçüde yansıdığını kesin olarak söyleyemem; fakat anlatıya, olağanüstü olana ve hayatın küçük ayrıntılarına duyduğum ilginin köklerini biraz da o yıllarda buluyorum.

Yazarlık serüveniniz boyunca sizi en çok etkileyen üç kitap veya üç yazar hangileridir? Bu etkilerin eserlerinize nasıl yansıdığını düşünüyorsunuz?

Üç isimle sınırlandırmak zor ama İhsan Oktay Anar, Etgar Keret ve Borges diyebilirim.

Anlatı akışını kesmeyen felsefi derinliği, olayların ve karakterlerin içinde doğal biçimde var olan mizahı, kurduğu dünyanın olağan bir parçası olarak verdiği absürt anlayışı İhsan Oktay Anar’ı benim gözümde farklı bir yere koyar. Anar bana derinlik ile eğlencenin birbirini dışlamak zorunda olmadığını gösterdi.

Keret’ e gelince, onu ilk kez okuduğumda yabancı bir yazarla değil, tuhaflıklarını önceden bildiğim biriyle karşılaşmış gibi hissetmiştim. Keret’in öykülerinde sevdiğim şey tuhaf işler olurken bunu ne anlatıcının, ne kahramanların, ne de okuyucunun yadırgamasıdır.

Borges’in birkaç sayfaya bir evren, bir tarih, hatta bazen hiç var olmamış kitaplar ve yazarlar sığdırabilmesi benim için daima büyüleyici olmuştur. Gerçek ile kurmacanın sınırlarını belirsizleştirmesi ise edebiyatın imkânlarına ilişkin ufkumu genişletmiştir.

Bu yazarların eserlerime doğrudan nasıl yansıdığını söylemek okurun işi. Ancak dilin imkânları, sıradan hayatın içindeki tuhaflık ve gerçekliğin küçük bir dokunuşla yerinden oynatılması konusunda bana cesaret verdiklerini söyleyebilirim.

Yazma sürecinizde ilk hareket noktası genellikle nedir: Bir karakter, bir görüntü, bir cümle, bir ses ya da zihninizde uzun süre dolaşan bir soru?

Genellikle bir fikir veya soru. Bazen gündelik hayatta karşılaştığım küçük bir ayrıntı zihnimde başka bir yöne sapıyor ve “Bu böyle değil de şöyle olsaydı nasıl olurdu?” sorusuna dönüşüyor. Hikâye çoğu zaman bu sapmanın ardından geliyor. Karakterler, mekân ve dil ise fikrin ihtiyaçlarına göre yavaş yavaş beliriyor.

İlk cümleden başlayıp sonuna kadar ilerleyen düzenli bir yazma biçimim yok. Önce metnin dünyasını, temel çatışmasını veya taşıdığı tuhaflığı görmeye çalışıyorum. Bazı fikirler hemen biçim kazanırken bazıları uzun süre zihnimde dolaşıyor. Yazmaya başladığımda ise başlangıçtaki fikir bazen beni hiç hesaplamadığım bir yere götürebiliyor. Sanırım yazmanın en keyifli tarafı da bu: Metnin bir noktadan sonra canlanarak yazarı yönlendirmeye başlaması.

Tekrar tekrar ele aldığınız duygu, imge ya da meseleler; geriye dönüp baktığınızda hangi temel arayışla ilişkili sizce?

İnsanlar, iyi ya da kötü anlamda yapabileceklerinin sınırı olmayan ilginç varlıklar. Bu aslında büyüleyici. Metinlerimin temelinde de insanın görünmeyen karanlık yönleri ve çelişkileri yatıyor.  İktidar, görünürlük, aidiyet, yabancılaşma ve bireyin kendisinden büyük yapılar karşısındaki konumu sıkça karşıma çıkıyor. Kuralların kendi amacından uzaklaşması ve olağan kabul edilenin bir anda tuhaflaşması da ilgimi çekiyor. Belki insanın kendi kurduğu düzen içinde nasıl sıkıştığını anlamaya çalışıyorum. Fakat metinleri belli bir düşüncenin ispatı olarak kurmuyorum; bazen cevaptan çok, sorunun içindeki çelişki ilgimi çekiyor.

Edebiyatın günümüz insanının yaşadığı yalnızlık, yabancılaşma ve kimlik sorunlarını görünür kılma gücüne inanıyor musunuz?

Edebiyatın en önemli güçlerinden biri, insanın ve toplumun çoğu zaman görünmeyen taraflarını açığa çıkarabilmesidir. Okur, bir metinde kendi yalnızlığının veya yabancılaşmasının başka bir biçimiyle karşılaştığında, yaşadığı şeyin yalnızca kendisine ait olmadığını fark eder. Böylece sadece kendisinin mutsuz olmadığını görerek sevinir. 🙂

Günümüz şartlarında bir yazarın toplumsal sorumluluğu olduğuna inanıyor musunuz? Günümüzde bir yazar, bu sorumluluğu nasıl temsil edebilir?

Bu kadar sorumsuzluğun olduğu bir dünyada yazara böyle bir sorumluluk yüklemek haksızlık olur. Aynı zamanda bir okur olarak herhangi bir yazarın benim adıma sorumluluk almasını da istemem. Böyle bir iddiası olana şunu sorarım: Sen kimsin kardeşim?

Yazarın her şeyden önce yazdığı metne karşı sorumlu olduğunu düşünüyorum. Toplumsal sorumluluk, edebiyatı bir bildirinin taşıyıcısına dönüştürmemeli. Bununla birlikte yazarın yaşadığı çağdan bağımsız kalması da mümkün değil; seçtiği meseleler, kullandığı dil, gördüğü veya görmezden geldiği şeyler zaten bir tutum oluşturur. Bana göre mesele, okura ne düşüneceğini öğretmek değil; alışılmış düşünme biçimlerini sarsmak ve kolay cevapların huzurunu bozmaktır.

Türk edebiyatının bugün en güçlü tarafının ne olduğunu düşünüyorsunuz? Buna karşılık eksik kaldığını düşündüğünüz alanlar nelerdir?

Türk edebiyatının güçlü bir dil ve anlatı birikimi olduğunu düşünüyorum. Ayrıca ülkemizdeki sosyokültürel çeşitlilik de yazarlara zengin kaynaklar sunuyor. Farklı kuşaklardan pek çok yazar, yeni biçimler ve anlatım yolları deniyor. Özellikle öyküde canlı ve çeşitlenen bir üretim var. Bağımsız dergiler ve dijital mecralar da yayınevlerinin dışında yeni seslerin duyulmasına imkân tanıyor.

Öte yandan edebiyat dünyasında görünürlük ile nitelik her zaman yan yana ilerlemiyor. Tanıtım gücü, çevre ilişkileri ve sosyal medyadaki karşılık bazen metnin önüne geçiyor. Yazarlığın bir görünürlük veya statü aracına dönüşmesi, edebiyatın metalaşması ve buna paralel yayıncılıktaki ticari kaygılar da birbirine benzeyen, güvenli anlatıları öne çıkarabiliyor. Bu durum farklı işler yapan yazarların okuruna ulaşmasını güçleştiriyor. Eksik olan, üretimden çok nitelikli metin ile doğru okurun karşılaşmasını sağlayacak daha adil bir ortam.

Dijital çağda okuma alışkanlıklarının değiştiği artık açık bir gerçek. Sizce edebiyat bu dönüşüm karşısında yeni imkânlar mı kazanıyor, yoksa bazı değerlerini kaybetme riskiyle mi karşı karşıya?

İkisi de. Görsel ağırlıklı bir çağda yaşıyoruz; dikkat süreleri kısalıyor. Çocuklara artık daha çok sınavlardaki paragraf sorularını çözebilmeleri için kitap okutuluyor. Gerçi bu bile bir şey. 🙂 Diğer yandan dijital mecralar metinlerin daha hızlı dolaşıma girmesini ve yazarların okura aracısız ulaşmasını sağlıyor. Yayınevlerinin birçok yazarı görmezden geldiği bir dönemde bu önemli bir imkân.

Ancak hız, edebiyatın ihtiyaç duyduğu dikkat ve sabırla her zaman uyuşmuyor. Metinlerin okunmaktan çok tüketilmesi, birkaç cümleye veya paylaşılabilir bir alıntıya indirgenmesi gibi bir risk var. Üstelik görünür olmak ile okunmak da aynı şey değil. Yine de her dönem kendi okuma biçimini ve imkânlarını oluşturuyor. Edebiyat bu dönüşüme uyum sağlayacaktır diye düşünüyorum.

Bugün yeniden yazma imkânınız olsa hangi kitabınıza ya da metninize dönmek isterdiniz? O eserde değiştirmeyi düşündüğünüz şey ne olurdu?

Hiçbirine dönmek istemezdim. Çünkü her eser, yazıldığı dönemde yazarının ortaya koyabileceği en iyi biçimiyle tasarlanır. Elbette bugün geriye baktığımda değiştirebileceğim cümleler, sahneler veya tercihler görebilirim. Fakat bu eserler, günahları ve sevaplarıyla, yazarın kendini geliştirdiği birer okuldur.

Onları bugünkü aklımla yeniden yazmak, yalnızca metne değil, o günkü yazara da müdahale etmek olurdu. Bu nedenle hepsinin tam da yazılması gerektiği gibi yazıldığına inanıyorum. Geçmiş metinleri düzeltmektense onların bana öğrettikleriyle yeni metinler yazmayı tercih ederim. Gelsin yeni projeler.

Henüz yazmadığınız, fakat uzun zamandır zihninizde taşıdığınız bir eser/çalışma fikri var mı? Okurlarınızı gelecekte neler bekliyor?

Sadece distopyalardan oluşan yeni bir öykü kitabı projesi var kafamda. Ayrıca daha önce uzun öykü olarak tasarladığım ancak novellaya dönüştürmek istediğim kendine ait tarihi, söylenceleri ve iktidar ilişkileri bulunan bir evrenle çıkmak niyetim de var okurların karşısına. Şimdiden ayrıntılı sözler vermek istemem; çünkü metinler yazılırken yön değiştirebiliyor. Geçmişte yaptıklarımı tekrar etmektense beni de şaşırtacak yeni biçimler ve dünyalar denemek istiyorum. Bir de ne derler; gelecek planlarından ve projelerinden fazla bahsetme, yoksa büyüsü bozulur 🙂

Beni hem yazdıklarım hem de yazma hâlim üzerine yeniden düşünmeye çağıran bu güzel soruları için Serap Kılınçoğlu’na ve beni sayfalarında misafir eden Daima Edebiyat’a teşekkür ederim.