Sude Nezihe Şen, “Bir Gün Diye Ertelediğimiz Hayat” başlıklı incelemesinde Matt Haig’in Gece Yarısı Treni romanını ele alıyor. Geçmişin pişmanlıkları, kaçırılmış fırsatlar, ertelenen hayaller ve ikinci şanslar etrafında şekillenen roman, insanın kendi hayatıyla yüzleşmesini ve yaşanmamış ihtimaller üzerine düşünmesini gündeme getiriyor.
Bir Gün Diye Ertelediğimiz Hayat: Matt Haig’in Gece Yarısı Treni Romanı
Bazı yolculuklar insanı yeni bir yere götürmez; çoktan geride bıraktığını düşündüğü hayatıyla yeniden karşılaştırır. Matt Haig’in Gece Yarısı Treni romanı, ölümün eşiğinde başlayan sıra dışı bir yolculuk üzerinden geçmiş, pişmanlık, zaman ve seçimler arasındaki ilişkiyi ele alır. Romanın merkezinde, hayatının büyük bölümünü işine adayan ve bunun bedelini sevdiği insanlarla arasındaki bağları kaybederek ödeyen Wilbur Budd vardır. Yaşamının sonuna yaklaşırken geçmişine dönme imkânı bulan Wilbur, yalnızca yaşadıklarını yeniden görmez; verdiği kararların kendisinde ve çevresindekilerde bıraktığı izlerle de yüzleşir. Böylece tren, basit bir zaman yolculuğu aracından çıkarak insanın kendi hayatını anlamlandırma çabasının metaforuna dönüşür.
Romanın anlatı yapısını belirleyen tren yolculuğu, geçmişin değiştirilebilecek bir alan olmaktan çok, yeniden okunması gereken bir deneyim olduğunu gösterir. Wilbur, hayatının farklı duraklarında çocukluğuna, kardeşi Dougie’yle ilişkisine, Maggie’yle yaşadığı aşka ve zamanla bu aşkın yıpranmasına tanıklık eder. Her durak, geçmişteki bir olayın bugünkü anlamını değiştirir. Bir zamanlar zorunluluk ya da başarı olarak görülen kararlar, sonradan kaybedilen ihtimallerin ve ihmal edilen ilişkilerin nedeni olarak belirir. Bu bakımdan trenin hareketi, yalnızca kronolojik bir geri dönüşü değil, belleğin parçalarını bir araya getirerek hayatın bütününü kavrama çabasını temsil eder.
Edebiyatta yolculuk, çoğu zaman fiziksel bir yer değiştirmeden daha fazlasını ifade eder. Kahramanın yola çıkması, kendisini tanımasına, geçmişiyle hesaplaşmasına veya dünyaya bakışını değiştirmesine zemin hazırlar. Gece Yarısı Treni’nde bu gelenek ölümden sonra gerçekleşen fantastik bir yolculukla yeniden kurulur. Wilbur’un yolculuğu geleceğe doğru ilerlemek yerine geriye yönelir; ancak bu geri dönüş, geçmişi olduğu gibi yeniden yaşamasından ibaret değildir. Asıl mesele, yaşadığı olayları farklı bir bilinçle değerlendirebilmesidir. Tren her durduğunda Wilbur’un kendi hayatına ilişkin bilgisi genişlerken, okur da bir insanın yaşamını yalnızca başarıları ve kayıpları üzerinden değerlendirmenin yetersizliğini görür. Çünkü bir hayatın anlamı, tek tek olayların yanı sıra bu olayların birbirleriyle kurduğu ilişkide ortaya çıkar.
Romanın bu yaklaşımı, Ahmet Hamdi Tanpınar’ın zaman anlayışıyla birlikte düşünülebilir. Tanpınar’ın eserlerinde zaman, takvimle ölçülen ve birbirini izleyen anlardan ibaret değildir; hatıralar, geçmişin bugünde sürmesi ve bireyin zaman karşısındaki konumu, anlatının temel meseleleri arasında yer alır. Huzur ve Saatleri Ayarlama Enstitüsü gibi eserlerde zaman, bireysel bilinçle toplumsal hayatın kesiştiği bir sorun olarak belirir. Geçmiş, geride kalmış ve etkisini yitirmiş bir alan değildir; şimdiki zamanı biçimlendirmeye devam eder. Bu açıdan Tanpınar’ın eserleriyle Gece Yarısı Treni arasında kurulabilecek ilişki, doğrudan bir etkilenme iddiasından ziyade, zamanın insan bilinci içindeki işleyişine yönelik ortak bir sorgulamaya dayanır.
Haig’in romanında geçmişe dönmek mümkün olsa da onu bütünüyle denetlemek mümkün değildir. Wilbur’un karşılaştığı anılar, geçmişteki seçimlerinin sonuçlarını görünür kılar; ancak bu deneyimin değeri, yaşanmış olanı silmekten çok, onun anlamını kavramasında yatar. Tanpınar’ın zaman anlayışıyla bu noktada kesişen temel mesele, insanın geçmiş ve gelecek arasında gidip gelirken şimdiki zamanla kurduğu ilişkidir. Geçmişin bugünde bıraktığı izler ve geleceğe yönelik beklentiler, yaşanan anın algılanışını belirler. Böylece zaman, yalnızca ilerleyen bir çizgi olmaktan çıkar; hatırlama, değerlendirme ve yeniden anlamlandırma süreçleriyle iç içe geçer.
Romanın önemli temalarından biri de insanın yaptığı seçimleri sonradan değerlendirme biçimidir. Wilbur’un iş hayatındaki yükselişi, ilk bakışta başarı öyküsü olarak okunabilir. Ancak bu yükselişin Maggie’yle ilişkisini ve kişisel yaşamını nasıl etkilediği ortaya çıktıkça başarı kavramının sınırları belirginleşir. İşine ayırdığı zaman, bir noktadan sonra sevdiği insanlara ayıramadığı zamana dönüşür. Böylece roman, başarıyı yalnızca ekonomik güç, mesleki ilerleme veya toplumsal itibar üzerinden ölçmenin eksikliğini gösterir. Wilbur’un geçmişini yeniden görmesi, seçilen yolun kazandırdıkları kadar geride bıraktıklarını da hesaba katmayı gerektirir. Buradaki sorgulama, her yanlış kararın geri alınabileceği düşüncesine değil, kararların sonuçlarını fark etmenin insanın kendisiyle ilişkisini değiştirebileceği fikrine dayanır.
Agnes’ın Wilbur’a söylediği şu söz, romanın bu meselesini kısa ama etkili bir ifadeyle ortaya koyar: “Ya yaptığım yanlışlar varsa?” sorusuna Agnes’ın yüzü yumuşar; sevgi dolu bir kıkırtıyla gülümser ve şöyle karşılık verir: “Bu, delikanlı, yaşadığını gösterir.” Bu cevap, yanlışları önemsizleştirmez veya insanı sorumluluktan uzaklaştırmaz. Aksine, hata yapma ihtimalini yaşamın kaçınılmazlığı içinde değerlendirir. İnsan, kararlarının bütün sonuçlarını önceden bilemez; deneyim kazanmak da çoğu zaman belirsizlikle karşılaşmayı gerektirir. Romanın bakışında pişmanlık, yalnızca geçmişteki bir yanlışa takılıp kalmak anlamına gelmez. Geçmişin farkına varmak, bugünkü davranışları ve geleceğe yönelik tercihleri yeniden değerlendirmek için bir imkân da yaratabilir.
Gece Yarısı Treni’nin Gece Yarısı Kütüphanesi ile kurduğu ilişki de bu noktada önem kazanır. Her iki eser, Matt Haig’in fantastik anlatı aracılığıyla insanın yaşamını, seçimlerini ve pişmanlıklarını sorguladığı aynı edebî evren içinde yer alır. Gece Yarısı Kütüphanesi’nde Nora Seed, farklı hayat ihtimalleriyle karşılaşırken Gece Yarısı Treni’nde Wilbur, yaşadığı tek hayatın önemli anlarına yeniden tanıklık eder. Birinde seçilmemiş hayatların ihtimalleri, diğerinde yaşanmış hayatın sonuçları öne çıkar. Bu ayrım, iki romanın temel hareket noktalarını belirler: Nora’nın yolculuğu alternatif yaşamların nasıl olabileceğini sorgularken Wilbur’un yolculuğu, gerçekten yaşadığı hayatın neye dönüştüğünü anlamaya yönelir.
Nora Seed’in Gece Yarısı Treni’nde Wilbur’un piyano öğretmeni olarak karşımıza çıkması, iki roman arasındaki bağı yalnızca ortak temalar düzeyinde bırakmaz; anlatı dünyalarını somut bir karakter üzerinden birbirine bağlar. Nora’nın kendi hikâyesinden taşıdığı yaşam deneyimi, Wilbur’un karşısına farklı bir hayat anlayışının temsilcisi olarak çıkar. Piyano dersleri, burada gündelik bir etkinlik olmanın ötesinde, öğrenmenin ve deneyimin sürekliliğini hatırlatan bir unsur hâline gelir. Nora’nın varlığı, Gece Yarısı Kütüphanesi’nde sorgulanan alternatif hayatlar meselesini Gece Yarısı Treni’nin geçmişle hesaplaşma anlatısına taşır. Böylece iki eser arasında kurulan ilişki, aynı sorunun farklı yönlerden ele alınmasına imkân verir: İnsan, hayatının anlamını yalnızca yapmadığı seçimlerde mi aramalıdır, yoksa yaşadığı hayatın içinde de yeniden keşfedebileceği imkânlar var mıdır?
Romanın temel gerilimi, geçmişi değiştirme arzusuyla yaşanmış olanı kabul etme zorunluluğu arasındadır. Wilbur’un yolculuğu, geçmişteki kararların geri alınabileceği düşüncesini gündeme getirse de asıl dönüşüm, kendi yaşamına ilişkin farkındalığının değişmesinde ortaya çıkar. Bu nedenle trenin durakları, yalnızca anıların sıralandığı noktalar değildir; Wilbur’un kendisini, ilişkilerini ve önceliklerini yeniden değerlendirdiği eşiklerdir. Geçmişe bakmak, geleceğin bütün sorunlarını ortadan kaldırmaz. Ancak insanın bugünkü seçimlerini hangi alışkanlıkların, korkuların ve beklentilerin yönlendirdiğini görmesini sağlayabilir.
Sonuç olarak Gece Yarısı Treni, hayatı başarıya ulaşmak için aşılması gereken bir güzergâh olarak görmenin sınırlarını sorgular. Wilbur’un yolculuğu, zamanın geri alınamayacağı gerçeğini fantastik bir anlatı aracılığıyla yeniden düşünmeye açar. Tanpınar’ın zamanın insan bilinci içindeki etkisine yönelik yaklaşımıyla birlikte okunduğunda roman, geçmişin yalnızca geride kalmadığını; hatıralar ve seçimler aracılığıyla bugünü biçimlendirdiğini de düşündürür. Gece Yarısı Kütüphanesi ile kurulan bağ ise yaşanmamış hayatların ihtimalleriyle yaşanmış hayatın sonuçlarını karşı karşıya getirir.
İnsan, geriye dönüp bütün kararlarını değiştiremez; fakat yaşadıklarını nasıl anlamlandıracağı ve bundan sonra neye öncelik vereceği üzerinde hâlâ söz sahibidir. Trenin yolculuğu sona erdiğinde geriye kalan soru, hangi hayatın seçilebileceğinden çok, eldeki hayatın nasıl yaşandığıdır. Çünkü bazen insanın asıl kaybı yanlış bir karar vermesi değil, hayatını başka bir gün başlayacakmış gibi erteleyerek elindeki zamanı fark etmeden tüketmesidir.
YORUM