Hatice Özçelik, Lev Tolstoy’un İvan İlyiç’in Ölümü adlı eserini ölüm, varoluşsal kaygı, toplumsal beklentiler ve hayatın anlamı çerçevesinde inceliyor. İvan İlyiç’in ölümle yüzleşmesi üzerinden bireyin kendisine ve yaşadığı hayata yabancılaşmasını ele alan inceleme, Tolstoy’un insanın hakikat arayışına ilişkin sorgulamalarına odaklanıyor.
1886 yılı, 19. yüzyılın son çeyreği, Çarlık Rusyası… Unvanlar ve makamların son derece önemli olduğu bir dönem. Ölüm, başkalarının başına gelen ve mümkünse hiç konuşulmaması gereken rahatsız edici bir hadise.
Tolstoy tam da bu dönemde “İtiraflarım” adlı eserinden sonra, toplumun ikiyüzlülüğünü ve ölüm gerçeğini çarpıcı bir dille anlattığı “İvan İlyiç’in Ölümü” adlı eserini yazar.
İvan İlyiç, dönemin üst-orta sınıf Rus ailesinin standartlarına göre yetiştirilmiş, toplumun ondan beklediği çizgide ilerleyen uyumlu biridir. Ancak gençlik yıllarından beri benimsediği bir davranış biçimi vardır. Sineğin ışığa gelmesi gibi, toplum içinde yüksek yerlerde olan kimselere yakınlaşmaya çalışır; onların yanına kabul edilmek için yollar arar, dünya görüşlerini benimser ve onlarla dostluk ilişkileri kurmaya çabalar. Ün düşkünlüğü de bu çağlarında başlar.
Hukuk öğrenimi sırasında daha önce aşağılık davranışlar saydığı birçok şeyi yaptığında kendinden utandığı da olmuştur. Fakat bir süre sonra, üst düzey kişilerin de bu tür şeyler yaptıklarını ve bunları kötü saymadıklarını görünce; yaptıklarının anısına üzülmek bir yana, onları hatırına bile getirmez.
İvan’ın evliliği, dönemin burjuva sınıfının çıkarcılığını temsil eder. Karısıyla iyi bir aileden gelmesi ve kendi sosyal statüsüne yakışmasından dolayı evlenir. Zamanla artan ev içi huzursuzlukların baskısıyla İvan İlyiç bu boğucu atmosferden kaçmak için tüm enerjisini işine ve kariyerine verir. Mahkemede yükselmek, unvan kazanmak onun için bir sığınak olur ve akşamları da arkadaşlarıyla whist (iskambil) oynayarak kendisini oyalar.
Bir gün, yeni evlerini kendi zevkine göre döşerken, perdeleri asan işçilere yardım etmek ister; ancak merdivenden kayarak düşer. Canı acısa da durumu önemsemez ve günlük yaşamına devam eder. Lakin zamanla geçmeyen bu hafif sızı, giderek artan ağrılarla birlikte ölümcül bir hastalığın habercisi olur.
İvan’ın ince ince özenle kurduğu o “nezih” hayat, geri dönülmez bir şekilde sarsılmaya başlar.
Karısı Praskovya Fedorovna, kocasının ölümcül hastalığını bir acı veya trajediden ziyade, kendisi için rahatsız edici bir zahmet ve sosyal bir yük olarak görür. Kocasının çektiği acılara gerçekten üzülmez; aksine, İvan İlyiç’in inlemeleri ve kaprisleri onun rahatını bozduğu için ona içten içe öfkelenir. Kocasının hastalığını doktorlar aracılığıyla dramatize ederken bile asıl derdi kendi vicdanını rahatlatmak ya da çevresine “ne kadar fedakâr bir eş” olduğunu göstermektir.
Eşinin yaklaşan ölümü karşısındaki tek düşüncesi, devletten alacağı maaş veya emeklilik yardımı gibi maddi konulardır.
Kızı Liza, annesinin tam bir kopyasıdır. O da tıpkı annesi gibi üst sınıfın yapay zevklerinin, kıyafetlerin, baloların ve sosyal statünün peşindedir. Babası ölüm döşeğindeyken bile Liza’nın tek derdi kendi eğlenceleridir.
Novelladaki en aydınlık, en samimi ve vicdani açıdan en sağlam olan karakter, Uşak Gerasim’dir. Eseri okurken hissettiğimiz o kasvetli ve riyakâr ortamda, yapaylığın ortasında gerçek bir sığınak gibidir.
İvan’ın yatağa mahkûm olup, karısının dahi kendisinden tiksindiği dönemde en büyük destekçisi olur. Hiç yüksünmeden İvan’ın altını temizler, bacaklarını yukarıda tutarak acısını hafifletmeye çalışır. Bunu bir angarya olarak değil, insani bir sorumluluk olarak yapar. Ölüm hakikatinden korkmaz. İvan İlyiç’e “Hepimiz öleceğiz, bunda üzülecek ne var?” diyerek o saf ve doğal köylü bilgeliğini gösterir. Bu dürüst yaklaşım, İvan İlyiç’in sahte dünyayla olan bağlarını koparmasında ve kendi ölümünü kabullenmesinde dönüm noktası olur.
İvan İlyiç ölüm döşeğindeyken sürekli “Neden bu acılar? Gerçek nedir?” diye sorgular. Geçmişini düşünür ve çocukluğundan beri üst sınıfın normlarına göre kurduğu, ‘hoş, düzgün ve nezih’ görünen kariyerinin, evinin, sosyal statüsünün, evliliğinin, hepsinin baştan sona sahte olduğunu fark eder.
Toplumun gözünde “başarılı” sayılan o şık ve kusursuz hayatın, aslında baştan sona kocaman bir yalandan ibaret olduğunu anlar. Bu büyük acının ortasında, ölümün eşiğindeyken beklenmedik bir aydınlanma yaşar ve içindeki karanlıklar teker teker dağılır. Artık “Ölüm bitti!” diyerek hakiki bir huzurun başladığını hisseder.
Ölümle mücadele etmeyi bırakıp teslim olduğu an (o son büyük acı nöbeti sırasında), birden içinde bir ışık belirdiğini hisseder. O güne kadar korktuğu “ölüm”ün aslında olmadığını, ölümün yerini aydınlığın aldığını fark eder.
Tolstoy’a göre İvan İlyiç, gerçek anlamda ancak ölürken “yaşamaya” başlar.
İvan İlyiç’in ölüm haberini meslektaşları ilk duyduğunda, üzüntüden ziyade kariyer planlaması yaparlar: “Acaba kimin yeri değişecek? Kim terfi edecek? Boşalan kadroya kim atanacak?” diye düşünürler. Hatta o gün akşam whist (iskambil) oynamak için sözleşirler.
Cenazeye katıldıklarında bile resmi olarak üzgün görünmeye çalışırlar ancak akıllarındaki asıl düşünce, “İyi ki ölen o oldu, ben değil!” rahatlığı ve whist (iskambil) oyununa bir an önce yetişme isteğidir.
Tolstoy bu karakterler aracılığıyla, üst sınıfın ölüm karşısındaki acizliğini ve korkusunu gözler önüne serer. Onlar için ölüm sadece “tatsız bir durum” dur ve bir an önce unutulması gereken bir detaydır.
YORUM